PASTERNAK B o r i s L e o n i d o w i c z, ur. 29 I (10 II) 1890 Moskwa, zm. 30 V 1960 Pieriediełkino k. Moskwy, poeta, prozaik i tłumacz. Syn artysty malarza i pianistki, wychował się w atmosferze domu, w którym sztuka stanowiła nieodłączny element codzienności. W 1903-09 studiował teorię kompozycji, a w 1909-13 filozofię na wydziale historyczno-filologicznym Uniwersytetu Moskiewskiego. Przez okres jednego semestru w 1912 uczestniczył w seminarium H. Cohena w Marbur-gu. W tym samym roku odbył podróż do Szwajcarii i Włoch. Po powrocie wydał debiutancki tomik wierszy Bliźniak w chmurach (Blizniec w tuczach, 1914). Drugi zbiór poetycki Ponad barierami (Powierch barjerow, 1917) ukazał się w kręgu umiarkowanego ugrupowania futurystów Centryfuga. Intensywne poszukiwania własnej drogi twórczej w 1. 20. zwiększyły znacznie dystans poety wobec działalności wszystkich grup literackich. Za swoje pierwsze osiągnięcie poetyckie uznał P. dopiero trzeci z kolei tomik wierszy Życie - moja siostra. Lato 1917 roku (Siestra moja - żyzń. Leto 1917 goda, 1922). Zaprezentowane tu sposoby żywiołowego i spontanicznego chłonięcia świata P. kontynuował następnie w zb. Tematy i wariacje (Tiemy i wariacyi, 1923). Próby odnalezienia moralnej genezy wydarzeń 1917 wiążą się z problematyką historiozoficzną i rozwojem gatunków epickich w twór-
czości P. Kolejno ukazują się poematy: Wzniosła choroba (Wysokaja bolezń, 1924), Lejtnant Szmidt (Lejtienant Szmidt, 1926), Rok dziewięćset piąty (Diewiat'sot piatyj god, 1927) oraz powieść wierszem Spektorski (Spiektorskij, 1930). Publikacja tomiku liryków miłosnych i filozoficznych Powtórne narodziny (Wtoroje rożdienije, 1932), zapowiadającego istotne zmiany w programie poetyckim R, poprzedziła długi okres kryzysu w jego życiu duchowym i twórczym, którego przyczyny tkwiły m.in. w sytuacji politycznej kraju. Początkowo chwalony i stawiany za wzór, poeta nie zaakceptował ewolucji nowego systemu ku pełnemu totalitaryzmowi, w związku z czym znalazł się na marginesie oficjalnego życia kulturalnego. Jedynym systematycznym zajęciem P. stają się w tym czasie przekłady z literatury obcej. Jego tłumaczenia sztuk W. Szekspira, Fausta J.W. Goethego, wierszy R.M. Rilkego, poetów gruzińskich, dramatów i liryków J. Słowackiego spotkały się z ogromnym uznaniem. Przezwyciężenie kryzysu twórczego na przełomie lat 30. i 40. łączy się u P. z intensyfikacją przeżyć religijnych oraz patriotycznych. W okresie wojny opublikował dwa tomiki poezji: W porannych pociągach (Na rannich pojezdach, 1943), Przestwór ziemski (Ziemnoj prostor, 1945); po wojnie trzeci, Kiedy rozpęta się (Kogda razgulajetsia, 1959) oraz powieść Doktor Żywago (Doktor Żiwago), której pierwodruk ukazał się w przekładzie na jęz. włoski w 1957, a w 1958 - dwa zagraniczne wydania w jęz. roś. i liczne tłumaczenia Wydawnictwa radzieckie odrzuciły możliwość opublikowania utworu. W kontekście tych faktów przyznanie P. Nagrody Nobla w 1958 "za istotny wkład we współczesną poezję liryczną i podjęcie wielkich tradycji prozy rosyjskiej" wywołało w ZSRR atmosferę skandalu politycznego oraz nagonkę na pisarza. W tej sytuacji P. odmówił przyjęcia Nagrody Nobla. W jego ojczyźnie opublikowano powieść dopiero w 1988. Doktor Żywago nie był pierwszym utworem poety pisanym prozą. Poprzedziły go zb. Rasskazy (1925, Opowiadania) i Drogi napowietrzne (Wozdusznyje puti, 1933), zawierające prozę autotematyczną oraz biograficzno-psychologiczną. Wśród tych ostatnich nowela Dzieciństwo Luvers (Dietstwo Luwiers, 1922) stanowi przykład nowoczesnej prozy rosyjskiej, pokrewnej prozie M. Prousta. W rozwoju refleksji estetycznej poety dają się zaobserwować pewne punkty styczne zarówno z założeniami racjonalistycznego idealizmu "szkoły marburskiej", jak i z intuicjonizmem H. Bergsona oraz realizmem fenomenologów. Do koncepcji symbolizmu jako formy poznania, sformułowanej w eseju literacko-filozoficznym Kilka stwierdzeń (Nieskolko położenij, 1922), nawiązał P. w trójstronnej korespondencji z R.M. Rilkem i M. Cwietajewą w 1926, w autobiografii List żelazny (Ochrannaja gramota, cz. I, 1929, cz. II, 1931), w listach (m.in. do W. Szałamowa) i szkicu autobiograficznym z 1. 50. Poglądy estetyczne pisarza w gruncie rzeczy nigdy się nie zmieniły, ale w rozwoju jego drogi twórczej wypada wyodrębnić dwie fazy. Problemy dialogu poetyckiego z życiem rozstrzygają o podstawowych cechach dojrzałej twórczości P. Publikacja tomu liryków Życie
- moja siostra. Lato 1917 roku okazała się czymś więcej niż odrzuceniem przez poetę utartych schematów artystycznych, jak w zb. Ponad barierami, i czymś więcej niż próbą ukazania zobaczonego i odczutego przezeń świata. Z poetyckiego modelu świata P. znikają wszystkie tradycyjne opozycje i antytezy (świat duchowy
- świat materialny, subiektywny - obiektywny). W uczuciu szczęścia i miłości poety jednoczą się zapisane wierszem kartki i burza, gałązka jaśminu i twarz ukochanej (Nasza burza - Nasza groza, 1922). Określenie poezji utożsamia się z metonimicznym określeniem życia (Określenie poezji - Opriedielenije poezii, 1922), a śmierć - z najbardziej intensywnym przeżyciem istnienia (Lekcje angielskiego - Uroki anglijskogo, 1922). Przestrzenie świata wewnętrznego i zewnętrznego, przenikając się wzajemnie, tworzą chaotyczne i nieustannie zmieniające się wizje, alternatywne wobec wyobrażeń potocznej świadomości, które stanowią także
przedmiot poetyckiego przedstawienia. Alternatywny układ obrazów jest kwestią świadomego wyboru przez poetę formy dialogu z życiem w obronie samego życia. Refleksja związana z dokonaniem tego wyboru i łącząca w wierszu akt twórczy z aktem poznania nie ma charakteru abstrakcyjnego. Granice poetyckiego dialogu z życiem wyznaczają w zb. motywy miłosne i twórcze, wszechświat i codzienność, czyli ów patos życia, jaki towarzyszył poecie latem 1917 roku, w przerwie między dwiema rewolucjami. W tomie Powtórne narodziny, sygnalizującym nowy etap w rozwoju drogi twórczej R, dialog poetycki z życiem pozornie toczy się w tym samym kręgu tematycznym. Rozpoczyna się reminiscencjami lata 1930, pamiętnego miłością do Z.M. Neuhaus, opowiada o dramacie rozstania z inną kobietą i pięknie przyrody kaukaskiej. Ale wybór formy dialogu z życiem został już dokonany. W poemacie Fale (Wolny) otwierającym Powtórne narodziny, pojawiają się słowa poety o "niewiarygodnej prostocie" jako doświadczeniu tylko wielkich twórców. Piękno utrwalające istotę życia w swojej wielkości jest niedostrzegalne. Jest również wieczne, gdyż pierwiastek piękna wywodzi się z ducha całej sztuki. W ten sposób bezpośrednia percepcja świata ulega pogłębieniu w stosunku do wierszy z lat 20. Równocześnie poetycki dialog z życiem nabiera wymiaru moralnego. W dziele P. okresu wojennego i powojennego obecność dialogu z życiem wiąże się ze zdecydowanym poszerzeniem tematyki, bezpośrednim formułowaniem problemów moralnych, rzadszą i przejrzystą metaforą. Powieść Doktor Żywago i włączony w ramy jej końcowego rozdziału cykl poetycki Wiersze Jurija Żywago 1946-1953 (Stichotworie-nija Jurija Żywago 1946-1953) tworzą całość estetyczną, która najbardziej wyczerpująco prezentuje cechy drugiej fazy poetyckiego dialogu z życiem. Wiersze pogłębiają liryczną strukturę tekstu prozatorskiego, a zawarte w nim motywy losu poety, narodu, kobiety, motywy rewolucyjne oraz wojenne nadają sens aktualny lirykom, osnutym w dużej części na motywach ewangelicznych. Postać Chrystusa z wierszy Jurija Żywago jest obarczona ciężarem losów twórców rosyjskich. Tragiczne dzieje samego bohatera powieści są wyrazem ofiary złożonej w obronie idei życia oraz sprzeciwu wobec systemu ideologicznego, martwego już w momencie swoich narodzin. Utwór potwierdza jeszcze kolejną jedność: jedność kultury europejskiej i chrześcijańskiej, która niczym natura stanowi u P. wieczne źródło życia. Trudno byłoby przecenić znaczenie pisarza w dziejach literatury rosyjskiej. W latach 20. sztuka poetycka P. inspirowała i kształtowała powstanie nowych kierunków literackich (imażynizmu oraz konstruktywizmu), później stanowiła źródło różnorodnych impulsów do rozwoju liryki i prozy rosyjskiej. Spośród licznych polskich tłumaczy P. najwybitniejsi to: W. Broniewski, J. Tuwim, A. Wa-żyk, M. Jastrun, W. Słobodnik, S. Pollak.
